Immuunsysteem oppeppen tegen kanker

4 maart 2010

In kankercellen komen vaak andere moleculen voor dan in gezonde cellen. Afweercellen zien dit en rekenen meestal af met dit soort ontspoorde cellen. LUMC -onderzoekers laten in The Journal of Experimental Medicine zien hoe dat in zijn werk gaat. Er wordt gewerkt aan behandelingen die een tekortschietend afweersysteem te hulp komen.

Cellen fouilleren
Het afweersysteem zit ingenieus in elkaar. Om zich tegen bacteriën, virussen en ontspoorde cellen te beschermen houdt het dag en nacht de vinger aan de pols. Vrijwel alle cellen worden frequent ‘gefouilleerd’ om te kijken of er geen ongewenste elementen aanwezig zijn.

Cellen zijn verplicht om continu een deel van de eiwitten die ze bij zich dragen in stukjes te hakken en deze op hun oppervlak ten toon te stellen. Speciale cellen van het immuunsysteem komen langs om te controleren of er onrechtmatigheden te bespeuren zijn. Is dat het geval, dan worden de verdachte cellen zonder pardon vernietigd.

Interessant doelwit
Om stukjes eiwit op het celoppervlak te kunnen presenteren, zijn er moleculen nodig die deze ‘presentatiefunctie’ op zich nemen. Bij mensen zijn dat de HLA-moleculen, die vooral bekend zijn uit de transplantatiegeneeskunde. HLA’s van donor en ontvanger moeten namelijk zodanig matchen dat er geen afstoting plaatsvindt.

“Dat zijn de klassieke HLA-moleculen”, zegt dr. Thorbald van Hall (Klinische Oncologie), die zelf onderzoek doet aan de veel minder bekende, niet-klassieke HLA-moleculen. “Er is maar een handjevol mensen in de wereld dat daar aan werkt”, aldus Van Hall. “Toch vormen ze mogelijk een interessant doelwit voor behandelingen tegen kanker.”

Structuur van het HLA-E molecuul: een “etalage-eiwit” aan de buitenkant van cellen, dat stukjes eiwit aan de afweer laat zien. Figuur: Wikimedia Commons

Gevaar van binnen
In The Journal of Experimental Medicine beschrijven Van Hall en zijn collega’s de rol van een niet-klassiek HLA-molecuul (HLA-E). Het grote verschil met de klassieke HLA’s is dat de niet-klassieken er bij alle mensen vrijwel hetzelfde uitzien. In zijn functie als ‘etalage-eiwit’ bevindt HLA-E zich op de buitenzijde van cellen en toont daar korte stukjes eiwit (peptiden) uit de cel aan het immuunsysteem. Ook het peptide dat HLA-E normaliter presenteert is verbazingwekkend gelijk bij verschillende diersoorten, inclusief de mens.

HLA-E en kanker
De presentatieactiviteiten van HLA-E blijken vooral bescherming te bieden tegen gevaar van binnen: kanker. In kankercellen is de normale celhuishouding ontspoord en komen er andere eiwitten voor. Als gevolg hiervan presenteert HLA-E een heel scala aan andere peptiden, zo ontdekten Van Hall en collega’s. Als de zogenaamde cytotoxische T-cellen zien dat niet het juiste HLA-E-peptide gepresenteerd wordt, slaan ze alarm en wordt de cel normaliter gedood.

Patiënten zullen niet direct van deze interessante vinding kunnen profiteren, maar er zijn behandelingen denkbaar die het immuunsysteem zodanig oppeppen dat ze eerder en krachtiger in actie komen tegen cellen die op hun oppervlak tonen dat het binnenin niet goed gaat.

terug naar boven

Vaccin tegen HPV
Immunologische behandelingen tegen kanker zijn op dit moment al volop in ontwikkeling. Zo is er veel aandacht voor het therapeutisch vaccin tegen het Humaan Papilloma Virus (HPV) dat Van Halls collega’s prof. dr. Kees Melief en dr. Sjoerd van der Burg ontwikkeld hebben.

Terecht, vindt Van Hall, die negen jaar geleden bij Melief promoveerde. Een groot percentage van de vrouwen met voorstadia van schaamlipkanker als gevolg van HPV-infectie had veel baat bij dit therapeutisch vaccin, dat een slapend immuunsysteem weer wekt door het aanbieden van specifieke delen van het virus (zie Cicero 9, 2009). “De resultaten van deze nog experimentele behandeling zijn veelbelovend; het is echt een klinische doorbraak.”

Hoe ontstaat baarmoederhalskanker?

Kort filmpje over hoe het HPV-vaccin werkt

Van Hall: “Voor het meer fundamentele onderzoek krijg je moeilijker aandacht en financiering, maar ik heb de komende tijd niet te klagen.” Onlangs kende de Association for International Cancer Research, dat fundamenteel kankeronderzoek subsidieert, hem een grant toe van 200.000 euro.

Portugal
Bovendien werkt de eerste auteur van het nu gepubliceerde artikel, de Portugese Cláudia Oliveira, sinds kort in het LUMC . “Ik heb gelobbyd om haar hier heen te krijgen”, vertelt Van Hall, die vol lof is over de jonge onderzoekster. “Ze heeft eerder bij ons haar onderzoeksstage gelopen en wordt nu vanuit Portugal betaald om haar onderzoek als promovenda in het LUMC voort te zetten.”

Lees meer over immuuntherapie

Lees meer over therapeutisch vaccineren

Artikel over onderzoek naar de afweer en kanker

Naar overig nieuws

Auteur: Raymon Heemskerk
Het originele artikel verscheen eerder in Cicero, het magazine van het LUMC te Leiden.

	0900-6655566 25 cent per minuut ma. en do. 10:00 tot 15:00 uur
	erfolijn@erfocentrum.nl