Op jacht naar een universeel griepvaccin

15 september 2010

Promovendus Wouter Koudstaal bestudeerde een nieuw medicijn tegen de griep dat gebaseerd is op een monoklonale antistof. Bij muizen met ernstige griep werkte dat middel al stukken beter dan de huidige virusremmers. Daarnaast werkt Koudstaal bij het Leidse biotechnologiebedrijf Crucell aan een beter en vooral flexibeler griepvaccin. Dat is gelukt, maar er zijn juridische hindernissen.

Voorbereiding

Foto: Brian Hoskins

Aan de jaarlijkse griepprik gaat veel veldwerk vooraf. Een wereldwijd netwerk van laboratoria inventariseert welke varianten van influenza rondwaren. Vervolgens doet de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) een aanbeveling aan de producenten van vaccins: dit jaar moet het die-en-die variant worden van H-zus-N-zoveel of van influenza-B. Maar het instrumentarium waar veel van die producenten vervolgens mee aan de slag gaan, heeft zijn langste tijd wel gehad, denkt Wouter Koudstaal.

Promovendus Koudstaal is influenza-onderzoeker bij het biotechnologiebedrijf Crucell in Leiden, dat onder wetenschappelijke leiding staat van zijn promotor, AMC-hoogleraar Jaap Goudsmit.

Vaccins uit eieren
‘De meeste vaccins worden nu nog geproduceerd in bevruchte kippeneieren. Dat is een weinig flexibel systeem. Bevruchte eieren kun je niet zomaar bij de eerste de beste kippenboer kopen. Je hebt er ook heel veel van nodig: één ei per inenting, dus miljoenen eieren voor de benodigde vaccins. En als er op een gegeven moment iets verandert in de inzichten rond de juiste griepvariant, dan kun je weer opnieuw beginnen met de productie van miljoenen nieuwe eieren.’

‘Bovendien, als er een griepvariant rondgaat waarvoor ook vogels gevoelig zijn, dan is het probleem nóg groter. Met een beetje pech zijn er op zo’n moment nauwelijks kippen te krijgen in verband met sterfte of ruimingen, of gaan de embryo’s zo snel dood aan het virus waarmee je de eieren injecteert, dat er nauwelijks opbrengst is.’

Celkweek

Foto: George Georgiades

Grootschalige celkweken vormen een mogelijk alternatief voor het gebruik van eieren voor het vermeerderen van influenzavirussen. Crucell bezit een lijn van cellen die oorspronkelijk werd ontwikkeld voor de vermeerdering van gemodificeerde verkoudheidsvirussen, die op hun beurt als ‘vehikel’ konden worden gebruikt bij eventuele toekomstige gentherapie. Deze cellijn blijkt ook een prima medium voor het vermeerderen van allerlei andere virussen, waaronder influenzavirussen.

Reverse genetics
Voor zijn promotieonderzoek combineerde Koudstaal de celkweken van Crucell met reverse genetics technologie. Die techniek maakt het mogelijk virussen te genereren door hun genetisch materiaal kunstmatig in de cellen in te brengen. Koudstaal: ‘Omdat je dat genetisch materiaal kunt manipuleren, kun je heel efficiënt nieuwe virussen maken met precies die eigenschappen die je in een vaccin wilt hebben. Dat systeem heeft als voordeel dat het veel sneller is. Want met de traditionele manier “kruis” je in feite virussen en selecteer je vervolgens het juiste virus met de gewenste eigenschappen uit een enorme diversiteit aan nakomelingen.’

‘Met de nieuwe methode ben je bovendien minder afhankelijk van de “natuurlijke” eigenschappen van een virus. Soms circuleert er namelijk een variant van influenza die je niet goed kunt isoleren, of slechts nadat er veranderingen zijn opgetreden die mogelijk negatief zijn voor de werking van het vaccin. De kracht van de combinatie van deze cellijn en reverse genetics zit hem in de vereenvoudiging van de procedure: zowel in technisch opzicht, als op het gebied van de wet- en regelgeving rond de productie van vaccins.’

Jungle
In principe zitten er geen technische of biologische beperkingen aan het gebruik van reverse genetics voor het maken van vaccins. Juridische beperkingen des te meer, vertelt Koudstaal. ‘Allerlei partijen claimen intellectueel eigendom van de verschillende onderdeeltjes van die nieuwe techniek. Wie nu werkelijk welke patenten krijgt toegekend, is voorlopig onduidelijk.

Wat dat betreft is de biotechnologie echt een jungle. Daarom worden de jaarlijkse griepvaccins nog steeds op de oude manier gemaakt. Alleen voor de productie van vaccins tegen (potentieel) pandemische influenza stappen bedrijven over die juridische horden heen.’

Monoklonale antilichamen
Na zijn werk aan het voorkómen van griep met ‘design-vaccins’, richtte Koudstaal zich ook op de behandeling ervan. De twee typen virusremmers die nu beschikbaar zijn – M2-remmers en neuraminidaseremmers – hebben zo hun nadelen. Zo heeft de eerste groep nogal wat giftige bijwerkingen, en leiden beide typen uiteindelijk tot resistente virussen.

Een antwoord zou kunnen komen van de monoklonale antilichamen. Dat zijn antistoffen die stuk voor stuk identiek zijn, in tegenstelling tot de mix van antistoffen met verschillende specificiteiten die in het bloed voorkomt. Koudstaal: ‘Het was al bekend dat patiënten met een ernstige griepinfectie baat kunnen hebben bij serum van mensen die herstelden van een griepaanval. Met andere woorden: de antistoffen die deze gezonde personen in hun bloed hebben, kunnen zieke mensen helpen. Maar doordat het influenzavirus steeds verandert, is een dergelijke passieve immunisatie-therapie niet standaard beschikbaar voor griep.’

Effectief
Koudstaal kon onderzoek doen met een monoklonale antistof, CR6261, die effectief lijkt tegen verschillende typen influenza. ‘Ik heb al laten zien dat één dosis van deze antistof beter werkt dan vijf doses van de neuraminidaseremmer Tamiflu, bij de behandeling van muizen met een ernstige griep. Ook bleek het antilichaam in staat om fretten die een dag eerder waren geïnfecteerd met een dodelijke hoeveelheid virus volledig tegen sterfte te beschermen. De fret is een gebruikelijk proefdier in het influenza-onderzoek omdat het verloop van de ziekte bij deze beestjes erg lijkt op dat in mensen.’

Heilige graal
Zeker, bioloog Koudstaal zal straks apetrots zijn op de doctorstitel die hij later deze maand hoopt te ontvangen voor zijn werk aan griepvaccins en -therapie. Maar hij wil ook benadrukken dat zijn onderzoek in feite ‘slechts’ een kleine stap is. Want na fretten zal het middel ook op gezonde, en vervolgens zieke mensen moeten worden getest. En onder de werkzaamheid van het monoklonale antilichaam ligt een nog veel spannender belofte verborgen, vindt de onderzoeker.

‘We hebben hier een antistof die blijkbaar in staat is om verschillende varianten van de griep aan te pakken. Dat bewijst dus dat er ergens op het oppervlak van die verschillende varianten van het virus één gemene deler zit. Die zou je in een vaccin willen stoppen. Want als het lichaam zelf antistoffen tegen dat deel van het virus gaat maken, dan zou je theoretisch een vaccin hebben waarmee je vele varianten van influenza kunt tackelen.’

Universeel vaccin
Zo’n gedroomd, universeel vaccin dat beschermt tegen alle varianten van de griep is niets minder dan de heilige graal in zijn tak van sport. Maar de praktijk is weerbarstig, weet de onderzoeker. ‘We kunnen weliswaar precies nagaan aan welk deel van welk viraal eiwit ons monoklonale antilichaam CR6261 hecht, maar daarmee heb je van dat eiwit nog lang geen vaccin gemaakt. Je moet het precies op de goede manier, in de juiste driedimensionale vorm aan het immuunsysteem kunnen aanbieden, voor het een effectief vaccin kan worden.’

Volgens Koudstaal zal het ooit een geruststellende gedachte zijn om zo’n universele inenting op de plank te hebben liggen, voor het geval er ooit weer eens een wereldwijde, pandemische uitbraak van een nieuw type influenza zal optreden. ‘Maar vergeet niet dat ook de gewone griep jaar in jaar uit een killer is. Een paar keer per eeuw heb je een pandemie die miljoenen slachtoffers eist. Maar aan de “gewone” griep gaan ieder jaar een half miljoen mensen dood. Ook daar zou een universeel vaccin dus grote winst kunnen behalen.’

terug naar boven

Meer over vaccineren

Naar overig nieuws

Auteur: Rob Buiter
Het originele artikel verscheen eerder in het AMC Magazine, het magazine van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam.

	0900-6655566 25 cent per minuut ma. en do. 10:00 tot 15:00 uur
	erfolijn@erfocentrum.nl