Alzheimer: schadelijke samenklontering

Als professor in de neurologie aan de universiteit van Genua houdt Massimo Tabaton zich al vele jaren bezig met het onderzoek naar de ziekte van Alzheimer. Tabaton heeft zijn sporen verdiend in het Alzheimeronderzoek. In 2003 ontving hij de Alzheimer Award voor zijn werk aan deze neurodegeneratieve ziekte. Een van zijn belangrijkste ontdekkingen was die van het wateroplosbare eiwit ß-amyloïd. Dit eiwit speelt een cruciale rol bij het ontstaan van de ziekte van Alzheimer.

Syndroom van Down
opleiding
Geluksvogels

Syndroom van Down
'In gezonde hersenen komt het ook voor, maar daar doet het de hersencellen geen kwaad', vertelt Tabaton. Dat gezonde mensen geen klachten krijgen hangt waarschijnlijk samen met de lengte van het molecuul. Hij maakte aannemelijk dat een van de kortere vormen de meest schadelijke is.

'Bij Alzheimerpatiënten ontstaat door nog onbekende oorzaak een overschot aan deze giftige vorm van ß-amyloïd. In grote hoeveelheden klitten de eiwitten samen en vormen plaques, ophopingen van amyloïd, tussen de zenuwcellen in de hersenen.' Op den duur sterven steeds meer zenuwcellen en openbaren zich de kenmerkende dementieverschijnselen, zoals vergeetachtigheid, oriëntatieproblemen en veranderingen in de persoonlijkheid.

Meer over klonterende eiwitten bij de ziekte van Huntington

Wat de functie van ß-amyloïd in een normaal functionerend brein is, is nog onduidelijk. Het ontstaat bij de afbraak van het grotere eiwit APP (ß-amyloïd precursor protein), dat gecodeerd wordt door een gen op chromosoom 21. Interessant is daarom ook het verband tussen Alzheimer en het syndroom van Down.

Mensen met dit syndroom hebben drie exemplaren van chromosoom 21 in plaats van twee. Door dit extra chromosoom worden er grotere hoeveelheden ß-amyloïd geproduceerd. Mensen met het syndroom van Down krijgen daarom al op relatief jonge leeftijd de ziekte van Alzheimer. Tabaton onderzocht veertien mensen met dit syndroom die in leeftijd varieerden van vier dagen tot 65 jaar.

Verrassend was dat bij allemaal al in de hersenen wateroplosbaar ß-amyloïd aanwezig was, terwijl dit eiwit ontbreekt bij gezonde jonge controlepersonen. 'Bij mensen met het Downsyndroom begint de ophoping van ß-amyloïd al veertig jaar voordat zij dement worden.'

terug naar boven

Hoge opleiding
'Waarschijnlijk de beste manier om Alzheimer aan te pakken, is om samenklontering van ß-amyloïd te voorkomen.' Aangezien het proces dat uiteindelijk leidt tot Alzheimer dus al zo’n veertig jaar eerder begonnen kan zijn, is het het beste om vroeg in te grijpen. Vaccinatie zou een optie kunnen zijn', speculeert Tabaton, 'maar de juiste manier om dat aan te pakken moet nog gevonden worden.'

Er zijn nu proeven aan de gang bij patiënten met een antilichaam tegen ß-amyloïd. Hoewel hij nog niet kan zeggen dat dit goed werkt, durft hij wel de stelling aan dat twintigers van nu niet bang hoeven zijn om Alzheimer te krijgen.

Er zijn nog genoeg vragen die Tabaton graag zou willen beantwoorden. 'De manier waarop ß-amyloïd de normale functie van hersencellen verstoort, is denk ik de belangrijkste kwestie om op te helderen.'

Je kunt niet veel doen om Alzheimer te voorkomen. Of het moet zijn ‘niet oud worden’, want ouderdom is de grootste risicofactor, volgens de hoogleraar. 'Er is wel een verband aangetoond tussen een hoge opleiding en een verminderde kans op Alzheimer. Maar het is een zwak verband. Het effect van fysieke training van de hersenen is alleen bij muizen aangetoond.'

Dit waren muizen die door een verandering in de genen meer ß-amyloïd maken. Bij muizen die trainden in een tredmolen, bleek dit eiwit zich in minder grote hoeveelheden op te hopen dan in hun ongetrainde broertjes en zusjes. 'Maar onze hersenen zijn anders dan die van muizen', nuanceert Tabaton.

terug naar boven

Geluksvogels
Ook het vermeende verband tussen mentaal actief blijven en minder kans op Alzheimer wuift hij weg. Zelf kent hij een Nobelprijswinnares van 97 die mentaal nog helemaal goed is. Maar zij is juist niet ‘normaal’ meent hij: de meeste mensen van die leeftijd zijn geestelijk minder dan zij ooit waren, ongeacht hun intelligentie.

Hij ziet het verband daarom eerder omgekeerd: niet omdat zij hun hersenen actief trainen functioneren ze zo goed, maar de uitzonderlijke hersenen van sommige geluksvogels stellen hen in staat om actief te blijven.

De bedoeling van zijn benoeming is om in samenwerking met prof. dr. Raymund Roos en dr. Marion Maat-Schieman van de afdeling Neurologie van het LUMC weer een stukje verder te komen in het ontrafelen van de oorzaak van de ziekte van Alzheimer. Hiervoor zullen het komend jaar onder meer onderzoekers naar het lab van Tabaton in Genua komen. Zelf zal hij daar ook het grootste deel van zijn tijd te vinden zijn.

Het originele artikel verscheen eerder in Cicero, het magazine van het LUMC te Leiden.

Laatst bijgewerkt op 23 septemer 2006

	0900-6655566 25 cent per minuut ma. en do. 10:00 tot 15:00 uur
	erfolijn@erfocentrum.nl