Behandelingen met stamcellen
8 december 2010
Toen stamcellen werden ontdekt, hoopten wetenschappers dat ze dé oplossing hadden gevonden voor veel aandoeningen. Als bepaalde lichaamscellen niet goed meer werkten, konden ze vervangen worden door stamcellen. Het onderzoek blijkt echter minder soepel te lopen dan gehoopt.
Tot nu toe worden in de zorg nog weinig therapieën met stamcellen gebruikt, omdat die nog niet bestaan. Wel krijgen mensen die meewerken aan klinisch onderzoek soms stamcellen toegediend voor bepaalde aandoeningen. Daarbij is van tevoren niet zeker dat de behandeling goed zal werken.
StamceltransplantatieSoms passen artsen een stamceltransplantatie toe bij mensen met bepaalde soorten kanker en bloedaandoeningen, bijvoorbeeld leukemie en thalassemie. Het idee is dat de getransplanteerde stamcellen de ongezonde cellen in het beenmerg vervangen. Lees hier alles over stamceltransplantaties (en beenmergtransplantaties).
|
| Gekweekte huid |
Huid makenOnze huid kan zichzelf repareren als we een wondje hebben. Dit komt door de volwassen stamcellen in de huid: deze zorgen ervoor dat de huid bij de wond weer dichtgroeit. Maar soms zijn wonden te groot, bijvoorbeeld bij ernstige brandwonden of open wonden. In dat soort gevallen wordt een nieuw stuk huid getransplanteerd.
Die huid kan van de persoon zelf komen of van een donor. De artsen halen bijvoorbeeld een gezond stuk huid weg van het been van de persoon. Maar als iemand over het hele lichaam verbrand is, kan dat niet. Dan wordt huid gebruikt van een donor.
Tegenwoordig proberen wetenschappers huid te maken in het laboratorium. Daarbij gebruiken meestal volwassen stamcellen van de patiënt zelf, omdat er maar een klein stukje gezonde huid nodig is om stamcellen uit te laten groeien. Het stuk nieuwe huid kunnen ze gebruiken voor de transplantatie.
Waarom stamcellen?
Momenteel wordt veel onderzoek naar stamcellen gedaan. Wetenschappers hopen dat ze met stamcellen in de toekomst meerdere dingen kunnen doen:
Beschadigde cellen vervangen
Door stamcellen in te spuiten, worden beschadigde cellen opnieuw gebouwd en vervangen. Zo repareren stamcellen kapot weefsel. Soms geven stamcellen alleen signalen af aan hun omgeving. Daarmee stimuleren ze bijvoorbeeld de groei van nieuwe bloedvaten. Momenteel wordt veel onderzoek gedaan naar het herstellen van een beschadigd hart. Het is nog onduidelijk of het toedienen van stamcellen daarbij helpt.
Nieuwe organen en weefsels bouwen
Wetenschappers proberen met stamcellen nieuwe organen en weefsels te maken. Hiermee zouden hele organen of delen van weefsels vervangen kunnen worden. Al in 2008 werd een nieuwe luchtpijp bij een vrouw ingebracht, die gedeeltelijk was gemaakt van haar eigen stamcellen. En in Italië bestaat een methode om het beschadigde hoornvlies van één oog te vervangen met stamcellen van het andere (gezonde) oog. Daardoor kan een tiental patiënten nu goed zien met beide ogen.
Wetenschappers doen nog veel meer onderzoeken met stamcellen, bij verschillende ziektes en aandoeningen. Lees hier alles over stamcelonderzoek.
|
| Embryonale stamcellen. Foto:Annie Cavanagh, Wellcome Images |
Welke stamcellen gebruiken?
De grote vraag is welke soort stamcellen het handigste zijn om te gebruiken. Worden foetale of volwassen stamcellen toegepast? iPS-cellen en embryonale stamcellen worden nog niet bij mensen gebruikt, omdat nog niet duidelijk is hoe veilig ze zijn.
Embryonale stamcellen
Bij onderzoek met embryonale stamcellen speelt ethiek een rol in sommige landen, omdat de cellen van embryo’s afkomen. Maar ook hierbij is veiligheid een grote hindernis. Embryonale stamcellen komen altijd van een donor. Daarom bestaat het risico op afstoting. De afweer van het lichaam reageert dan heftig op de ingespoten cellen en valt ze aan. Daarnaast kregen sommige proefdieren kanker, nadat ze waren behandeld met embryonale stamcellen. De wetenschappers willen eerst zeker weten dat dit niet bij mensen gebeurd.
Daarom zijn tot kort geleden nog geen studies met embryonale stamcellen bij mensen uitgevoerd. sinds een paar maanden is er een onderzoek gaande, waarbij embryonale stamceltherapie wordt toegepast bij mensen met beschadigd ruggenmerg.
Stamcellen uit navelstrengbloed
Artsen kunnen iemands eigen stamcellen uit het navelstrengbloed gebruiken voor een stamceltransplantatie, als zijn of haar ouders deze vlak na de geboorte hebben opgeslagen. Dit komt echter niet vaak voor, omdat navelstrengbloed alleen genoeg stamcellen bevat om een kind te behandelen met bijvoorbeeld bloedkanker. Er is een kans dat het eigen navelstrengbloed bij de geboorte al ´besmet´ was met kankercellen.
Meestal worden navelstreng-stamcellen gebruikt uit een publieke stamcelbank. Dan wordt goed gekeken of de stamcellen op de cellen van de ontvanger lijken, zodat de kans op afstoting kleiner is. Deze cellen zijn erg goed in het opruimen van de laatste kankercellen bij bloedkanker. Er zijn op dit moment geen andere toepassingen van stamcellen uit navelstrengbloed, dan bij bepaalde bloedaandoeningen.
Volwassen stamcellen
Volwassen stamcellen kunnen van jezelf of van een donor komen. Met volwassen stamcellen is tot nu toe het meeste onderzoek gedaan bij mensen, omdat wetenschappers verwachten dat ze veiliger zijn. Als volwassen stamcellen van de persoon zelf gebruikt worden, zal er geen afstoting plaatsvinden. Dit is helaas niet altijd mogelijk, bijvoorbeeld als de stamcellen zelf ‘ziek’ zijn. De onderzoeken met volwassen stamcellen laten tot nu toe gemengde resultaten zien qua vooruitgang bij ziektes en weefselherstel. Er lopen een aantal onderzoeken om te zien of ze werkelijk effectief zijn. Alleen stamceltransplantaties bij bloedaandoeningen worden standaard toegepast.
|
| Foto: Wellcome Library, Londen |
Erfelijke aandoening
Het is lastig om een erfelijke aandoening of ziekte te genezen met iemands eigen stamcellen. Een erfelijke aandoening wordt veroorzaakt door een afwijking in het DNA. Deze afwijking zit dus ook in het DNA in de stamcellen. Het DNA zal dan eerst moeten veranderen door gentherapie, zodat de stamcellen gezond worden. Of er moet gebruik worden gemaakt van stamcellen van een gezonde donor.
Buitenland
In het buitenland bieden een aantal commerciële klinieken stamceltherapie aan. Deze therapieën zijn over het algemeen niet goed onderzocht. Het is daarom niet zeker of de therapieën veilig zijn en of ze werken. Het risico bestaat dat iemands gezondheid achteruit gaat na het laten inspuiten van stamcellen.
Auteur: Ragna Senf, MSc
Met dank aan prof. dr. Christine Mummery, hoogleraar Ontwikkelingsbiologie en Hoofd van de afdeling Anatomie en Embryologie van het Leids Universitair Medisch Centrum.
