Bloedvaten en hartfalen: gaten vullen

Problemen met het hart ontstaan vaak als gevolg van plaatselijke vaatafwijkingen en tasten op hun beurt het hele bloedvatstelsel aan. Vooral het endotheel moet het dan ontgelden. En dat terwijl deze cellen essentieel zijn voor gezonde bloedvaten. Het lichaam kan geringe schade nog zelf repareren. Klinisch farmacologen in het UMCG denken dat ook stamcellen uit het beenmerg hierbij een rol spelen en onderzoeken hoe ze deze cellen kunnen stimuleren om ook grotere beschadigingen te herstellen.

Vicieuze cirkel
Gammel hart
Epo

'Je kunt het endotheel vergelijken met een ouderwetse klinkerweg. Als je daar met vrachtauto’s overheen rijdt, vallen er gaten. Als die niet snel gerepareerd worden, worden ze snel groter. Een hartaanval heeft op het endotheel dezelfde uitwerking als met een serie vrachtwagens over een beschadigde klinkerweg rijden. Als je niet uitkijkt zijn de gaten al snel zo groot dat de weg onbegaanbaar is.' Beeldender kan klinisch farmacoloog prof. Wiek van Gilst het belang van het endotheel niet uitleggen.

Het inzicht dat het endotheel belangrijk is voor de manier waarop hart- en vaatziekten zich ontwikkelen is betrekkelijk nieuw, zegt Van Gilst’s collega dr. Anton Roks. 'Zo’n zeven jaar geleden heb ik een beurs aangevraagd om de rol van endotheel bij hartfalen te onderzoeken. Een commentator reageerde dat endotheel hier helemaal niet belangrijk bij was. Intussen weten we wel beter: het is bijna eerstejaars stof geworden.'

terug naar boven

Vicieuze cirkel
De opwaardering van het endotheel kwam met het besef van de vele functies van deze cellen. Ze zijn betrokken bij de uitwisseling van zuurstof, hormonen en voedings- en afvalstoffen tussen het bloed en de omliggende weefsels.

Daarnaast heeft het endotheel een duidelijke regel- en signaalfunctie. De cellen zijn verder betrokken bij acute en chronische ontstekingen, bloedstolling en stolselafbraak, het regelen van de bloeddruk, de groei van tumoren en het herstel van wonden.

Daarnaast is er de response to injury-theorie die een rechtstreeks verband legt tussen schade aan de endotheelcellen en het ontstaan van de vaatvernauwingen die tot een hart- of herseninfarct kunnen leiden.

Zuurstofradicalen
Een hartinfarct zelf roept ook weer endotheelschade op, legt Roks uit. 'Waarschijnlijk is het zo dat er bij een hartinfarct een overproductie ontstaat van zuurstofradicalen. Deze uiterst reactieve stoffen maken cellen kapot. Dat gebeurt aanvankelijk vooral op de plaatsen die door het infarct zijn getroffen, maar geleidelijk ook elders in het bloedvatstelsel.

terug naar boven

Gammel hart
Vorig jaar pas is aangetoond dat na een infarct en bij hartfalen het aantal dode endotheelcellen abnormaal hoog is. Daardoor functioneren de bloedvaten minder goed en wordt het bloed moeilijker rondgepompt.

Het toch al gammele hart moet dan nog harder zijn best doen, maar houdt dat slechts een beperkte tijd vol. Zo ontstaat hartfalen. Het is dus een vicieuze cirkel: endotheelschade leidt tot een hartinfarct, dat veroorzaakt nog meer endotheelschade en die speelt weer een rol bij het ontstaan van hartfalen. Die cirkel proberen we te doorbreken.'

terug naar boven

Epo
Van de geneesmiddelen die patiënten met hart- en vaatziekten nu gewoonlijk krijgen wordt aangenomen dat zij het endotheel beschermen tegen de werking van de zuurstofradicalen. De ACE-remmers, veelgebruikte bloeddrukverlagers, doen dit bijvoorbeeld evenals cholesterolverlagers, de statines. Deze verlagen de hoeveelheid ‘slecht’ LDL-cholesterol, wat een bekende aanjager van oxidatieve stress is.

Reparatiemechanisme: stamcellen?
Maar bescherming alleen is niet genoeg, menen Van Gilst en Roks, het gaat er ook om het tekortschietende reparatiemechanisme zo te activeren dat het endotheelschade beter kan herstellen.

Stamcellen uit het beenmerg zouden zo’n reparatiemechanisme kunnen zijn. Deze verschijnen in de bloedbaan zodra signaalstoffen uit beschadigde endotheelcellen het sein daarvoor geven. De stamcellen kunnen zich tot nieuwe endotheelcellen ontwikkelen. Een van de stoffen die dit proces mogelijk bevordert is het uit de wielrennerij bekende Epo.

De rol van Epo
Van Gilst: 'Dat wij naar Epo kijken is wel uniek. Epo doet meer dan alleen de vorming van rode bloedcellen bevorderen. We hebben bijvoorbeeld aangetoond dat Epo een gunstig effect heeft op de hartspier, maar ook op het vrijkomen van de beenmergcellen die endotheelcellen vormen en op de activatie daarvan.' 'Dat onderzoek loopt goed en levert opvallende resultaten op met name wat betreft de invloed op de stamcellen', stelt een optimistisch gestemde Roks. 'We hopen binnenkort een antwoord te hebben op de vraag of Epo zorgt voor extra aanmaak van endotheelcellen.'

De Groningse onderzoekers kijken daarnaast ook naar de stof angiotensine (1-7), die de bloeddruk verlaagt. Roks: 'Wij zagen al dat die het endotheel beschermt en nu zien we ook dat hij de stamcellen die het endotheel kunnen repareren stimuleert. Die cellen lijken het nog beter te doen als ze afkomstig zijn van proefdieren die een Epobehandeling hebben ondergaan.

Dat maakt Epo wel heel interessant voor aandoeningen als hartfalen, zowel wat de betreft de effecten op het herstel van het endotheel als op het hart zelf. Binnenkort starten we in de kliniek met een onderzoek naar de mogelijkheden van Epo bij patiënten met hartfalen.' 'En bij mensen die een hartinfarct hebben gehad en kans hebben om hartfalen te ontwikkelen. Dat is dus bepalend voor de klinische werkzaamheid van het concept dat wij in het lab hebben ontwikkeld. Die wisselwerking met de kliniek is heel typerend voor de manier waarop wij werken', aldus Van Gilst.

terug naar boven

Het originele artikel verscheen eerder in Triakel, nr 3 2006, het magazine van het UMCG te Groningen.

Laatst bijgewerkt op 30 juni 2006

	0900-6655566 25 cent per minuut ma. en do. 10:00 tot 15:00 uur
	erfolijn@erfocentrum.nl