Vaccin hoop voor nieuwe suikerpatiënten

Er moesten eerst flink wat tegenvallers worden geïncasseerd. Veelbelovende behandelingen voor diabetes type 1 maakten de beloftes niet waar. Onderzoekers hielden de moed erin en alle investeringen lijken nu hun vruchten af te werpen.

Egyptenaren
Dirigenten
Timing
Nationaal platform

Een experimenteel vaccin tegen diabetes type 1 is getest bij zeventig kinderen en jongeren tussen de tien en achttien jaar die net hadden gehoord dat zij deze ziekte hebben. Zij kregen op de eerste en dertigste dag van het onderzoek een injectie van 20 microgram van het nieuwe middel of een placebo.

Meer over de ontwikkeling van vaccins

Alles over diabetes op deze website

Dr. Bart Roep (Immunohematologie & Bloedtransfusie) vindt de eerste resultaten bemoedigend. 'De kinderen die het vaccin hadden gekregen hoefden in de volgende vijftien maanden dagelijks minder insuline in te spuiten dan de groep die de placebo kreeg. Dat maakt de kans op complicaties op de langere termijn kleiner.' Of het nieuwe middel het ziekteproces echt stopt, is nog niet te zeggen.

De senior-onderzoeker spreekt liever over ‘remmen’. 'Maar remmen is al heel wat, hoe langer je insuline blijft maken, hoe beter. De kwaliteit van leven is dan een stuk beter. Bovendien zijn er tot nu toe geen bijwerkingen gesignaleerd. Dat het zo goed lijkt te werken is echt een verrassing.'

terug naar boven

Egyptenaren
'Diabetes type 1 is een auto-immuunziekte. Het ontstaat door een ontspoorde afweer- reactie, waarvan de insulineproducerende bèta-cellen in de eilandjes van Langerhans in de alvleesklier het slachtoffer zijn', legt Roep uit. Hoe de ziekte precies ontstaat is nog niet duidelijk, maar genetische gevoeligheid speelt in elk geval een rol.

Wie diabetes type 1 heeft verliest steeds meer bèta-cellen in de eilandjes van Langerhans en maakt dus zelf steeds minder insuline aan. Insuline is het hormoon dat ervoor zorgt dat na een maaltijd de suikerspiegel in het bloed goed geregeld wordt. Een te grote hoeveelheid suiker in het bloed is schadelijk.

Vaccin
De proefpersonen van het Zweedse onderzoek hadden allemaal antilichamen in hun bloed tegen het eiwit GAD65, een eiwit van de insulineproducerende bèta-cellen in de alvleesklier. Het vaccin, dat is ontwikkeld door het Zweedse biotechnologiebedrijf Diamyd Medical en nu is getest, bestaat verrassend genoeg uit dit eiwit. Hoe dit er precies voor zorgt dat de eilandjes van Langerhans gespaard blijven is niet duidelijk.

Roep: 'Het idee is dat je het kunt vergelijken met desensibilisatie bij een allergie: juist door bijvoorbeeld bijengif te nemen word je er uiteindelijk ongevoelig voor. Het lichaam went er aan en reageert er dan niet meer zo hevig op. Je moet hier wel mee oppassen, want het is nog nooit eerder gedaan bij auto-immuunziekten. Aan de andere kant is diabetes ook heel ernstig, dus je mag wel enig risico nemen.

We zijn al duizenden jaren bezig met symptoombestrijding – de Egyptenaren deden dat al met diëten. Er zijn veel teleurstellingen geweest met behandelingen die bij proefdieren werkten, maar bij mensen helaas niet. Maar nu gaan we eindelijk toe naar het echt genezen van diabetes. Er blijkt voor deze patiënten toch licht aan het einde van de tunnel.'

terug naar boven

Dirigenten
Dat GAD65 het eiwit is dat door T-cellen van het immuunsysteem wordt aangevallen, is door Roep en collega’s eerder al aangetoond. Toch hebben Zweedse onderzoekers hier nu een vaccin mee ontwikkeld. Roep: 'Zij hebben gegokt en gewonnen. Wij hebben het niet aangedurfd om dit bij patiënten te testen. Het had namelijk ook gekund dat de ziekte er juist door zou verergeren.'

In het lumc wordt ook aan een diabetesvaccin gewerkt. Hier is voor synthetische eiwitfragmenten (peptiden) gekozen, maar het principe is hetzelfde. Ook dit type vaccin is bij de eerste patiënten al in staat gebleken de bèta-celfunctie te behouden zonder bijwerkingen te veroorzaken. Roep is overigens niet helemaal gelukkig met het woord ‘vaccin’. 'Hier onderdrukt het vaccin de afweer.

Normaal gebruik je een vaccin juist om een immuunrespons op te wekken.' Een belangrijk verschil met de Zweedse onderzoekers is dat de groep van Roep dendritische cellen erbij betrekt. 'Dendritische cellen zijn de dirigenten van ons afweersysteem. Zij bepalen of de afweerreactie hevig is of juist niet. We willen dendritische cellen bij patiënten via het bloed afnemen.

Vervolgens proberen we deze cellen zodanig te bewerken dat ze de ontsteking in de alvleesklier juist remmen en dan plaatsen we ze terug.' Voor dit onderzoek hebben Roep en collega’s onlangs twee miljoen dollar gekregen van de Juvenile Diabetes Research Foundation in New York.

terug naar boven

Timing
Om te profiteren van de behandeling moeten patiënten eilandjes van Langerhans hebben die nog in enige mate insuline produceren. Mensen die pas onlangs de diagnose ‘type 1 diabetes’ hebben gekregen, zijn daarom de voornaamste doelgroep. Uit voorzorg het vaccin toedienen aan mensen met een verhoogd risico om diabetes te krijgen is voorlopig nog geen optie.

'Daarbij zijn er twee problemen: ten eerste weet je nooit zeker wie de ziekte gaat krijgen. Ten tweede blijkt de timing heel belangrijk. Als je op het moment van toediening geen ontsteking in de alvleesklier hebt, is de kans van slagen klein. We willen uiteindelijk wel preventief gaan werken, maar dan moeten we eerst beter kunnen inschatten wie hoogstwaarschijnlijk diabetes zal gaan krijgen.'

Nu is dat nog erg lastig volgens Roep. 'Als het in de familie zit heb je nog 95 procent kans om gezond te blijven. Zelfs van mensen die antistoffen in het bloed hebben tegen de eigen bèta-cellen blijft negen van de tien gezond. Pas als het vaccin superveilig blijkt, is het geschikt om toe te passen bij een grotere groep mensen met diabetes in de familie. We moeten nu eerst de loose ends verbinden: welke dosis, wanneer.'

terug naar boven

Nationaal platform
Met de nieuwe behandelingsmogelijkheden tegen diabetes in het vooruitzicht achtte Roep de tijd rijp voor een nationaal platform voor trials met interventietherapieën in type 1 diabetes. Hierin werken verschillende instellingen en behandelcentra samen aan klinische trials in Nederland.

Naast het lumc zijn dat onder meer het Academisch Medisch Centrum en het Onze-Lieve-Vrouwegasthuis in Amsterdam en centra in Zwolle en Groningen. Ook de nieuwe instelling Diabeter in Rotterdam doet mee. Dit centrum richt zich op de behandeling van diabetes bij kinderen en jong-volwassenen uit heel Nederland. De verwachting is dat in de loop van volgend jaar de eerste patiënten die net type 1 diabetes hebben, uitgenodigd kunnen worden voor deelname aan experimentele interventietrials.

De nieuwe behandeling kan naar verwachting veel geld gaan besparen. 'Eén op de tweehonderd Nederlanders heeft diabetes type 1. Dit kost onze gezondheidszorg ongeveer een miljard euro per jaar.' Maar het belangrijkste is natuurlijk het leed dat veel patiënten bespaard kan blijven. 'De symptoombestrijding bij diabetes is al veel beter dan vroeger. Toch krijgen veel patiënten op termijn te maken met complicaties van een schommelende bloedsuikerspiegel, zoals blindheid, hart- en vaatziekten en nierfalen.'

Niet voor type2
Roep benadrukt dat diabetes type 2, vroeger wel ouderdomsdiabetes genoemd, een heel ander probleem is, waarvoor het vaccin dan ook geen oplossing biedt. 'De symptomen lijken op die van type 1, maar type 2 is geen afweerprobleem. Het ontstaat meestal door een combinatie van verkeerde levensstijl en erfelijke aanleg. Patiënten met dit type maken nog wel insuline, maar het werkt onvoldoende.'

Het originele artikel verscheen eerder in Cicero, het magazine van het LUMC te Leiden.

Laatst bijgewerkt op 14 oktober 2006

	0900-6655566 25 cent per minuut ma. en do. 10:00 tot 15:00 uur
	erfolijn@erfocentrum.nl