Wankele kunstheup pijnloos dankzij gentherapie

Eelco Soeteman

Leidse onderzoekers experimenteren met gentherapie om kunstheupen vast te zetten. Een onderzoek dat door alle veiligheidsmaatregelen veel vraagt van de patiënten die er aan deelnemen. Maar zij hebben het er graag voor over. Liever een weekje pijn en ongemakken trotseren dan een veroordeling tot de rolstoel.

Voortbouwen op eerder onderzoek

Nieuw onderzoek

Rubber laag

Isolatiekamer

Rolstoel of rollator

Hieronder lees je meer over het onderzoek, maar je kunt ook

Jolanda zelf aan het woord laten.

Een patiënte aan het woord laten.

In onderstaand artikel uit 2005 wordt ingegaan op de achtergrond en ontwikkelingen van het onderzoek. Ondertussen is het experiment van Jolanda afgerond. Lees hier over de resultaten.

Jolanda de Poorter

Jolanda de Poorter

Gelukkig zijn de eerste resultaten van het onderzoek veelbelovend. Toch duurt het waarschijnlijk nog minstens tot 2010 voordat deze nieuwe methode de zware hersteloperatie kan vervangen. Onderzoeksleidster Jolanda de Poorter legt uit waarom.

Voortbouwen op eerder onderzoek
Het idee om een kunstheup vast te zetten met gentherapie is uitgewerkt door Rob Hoeben, Rob Nelissen en Tom Huizinga. Het principe is eigenlijk bedacht bij onderzoek naar de behandeling van reuma, zo vertelt Jolanda, werkzaam op de afdeling orthopedie van het LUMC in Leiden. Bij dat onderzoek was het de bedoeling met behulp van een virus een gen af te leveren in de afgesloten holte van een gewricht. Met dit gen zouden de cellen die reuma veroorzaakten een onschuldige stof omzetten in vergif, waardoor zij zouden sterven.

Goed bedacht en in theorie veilig, omdat het virus -met gen- te groot was om de gewrichtsholte te kunnen verlaten. Maar in september 1999 speelde zich in Amerika bij een ander onderzoek naar gentherapie een drama af, waarbij een patiënt overleed. Al snel bleek dat de Amerikaanse wetenschappers zich niet aan de protocollen hadden gehouden. Het onderzoek naar gentherapie kwam wereldwijd op een laag pitje te staan. Ook het Nederlandse gentherapiebedrijf en partner in het reuma-project Crucell trok zich terug, waardoor het onderzoek gestaakt moest worden.

Jolanda over de (on)mogelijkheden van gentherapie

terug naar boven

Nieuw onderzoek
Recent worden er over de hele wereld toch weer initiatieven met gentherapie opgepakt. Wetenschappers beperken zich tot behandelingen waar geen alternatief voor is. Daarnaast zijn er betere virussen ontwikkeld die een gen veilig en zonder bijwerking over kunnen brengen. Zo kwam het dat men in Leiden met gentherapie de draad weer oppakte, maar nu als alternatief voor een behandeling die veel leed veroorzaakt.

Meer over gentherapie

Röntgenfoto van een
losse heupprothese

Rubber laag
Bij één op de tien patiënten met een kunstheup vormt zich rondom de pen waarmee deze vastzit als gevolg van een ontstekingsreactie binnen tien jaar een vlies met daarin een rubberachtige laag. Deze laag maakt dat de pen kan bewegen wat zo pijnlijk is dat de patiënten vaak in een rolstoel terecht komen. De enige oplossing is tot nu toe een zware operatie die een kwart van de - vaak wat oudere - patiënten niet zou overleven. Daardoor kunnen zij niet geholpen worden.

Het gewricht is, nadat een kunstheup geplaatst is, nog steeds een min of meer afgesloten ruimte, waar ingespoten stoffen niet makkelijk uit lekken. Dit bracht de Leidse onderzoeksgroep op het idee hun oude methode uit de kast te halen. Met behulp van gentherapie worden de cellen die de rubberlaag produceren gedood. Vervolgens zuigt de chirurg de ontstane holte leeg en vult deze met een op cement lijkende vloeistof op, die vervolgens keihard wordt: de kunstheup zit weer vast.

1. Inspuiten vloeistof met virus om ontstoken materiaal te verwijderen
2. Inspuiten cement in ontstane holte om kunstheup vast te zetten

Het COGEM gaf toestemming voor een onderzoek bij 12 patiënten om te zien of dit in de praktijk ook zo werkt. Inmiddels zijn al acht patiënten behandeld, waarvan er vijf patiënten van de pijn af zijn. Eén patiënt bleek technisch te ingewikkeld om te behandelen en twee patiënten overleden voor het onderzoek was afgerond. Voor de duidelijkheid: niet aan de gevolgen van het onderzoek. Eigenlijk kan dus gesteld worden dat alle patiënten waarbij het experiment volgens plan is uitgevoerd van hun klachten af zijn. De patiënten zelf zijn dan ook razend enthousiast.

Pennen in het bot om cement in te spuiten

Pennen om cement in te spuiten

Isolatiekamer
En ze kregen het niet kado. Omdat het om een onontgonnen gebied van de wetenschap gaat, worden de strengste veiligheidsmaatregelen toegepast. Zo worden de patiënten verpleegd in isolatie om te voorkomen dat het gebruikte gen bij andere mensen terecht kan komen. Jolanda: "dit betekent dat ze dag en nacht in een kamer verpleegd worden die de patiënten niet mogen verlaten. Het personeel en bezoekers dragen handschoenen en overjassen. En alle lichaamsvloeistoffen zoals ontlasting en speeksel worden op de aanwezigheid van het gebruikte virus gecontroleerd.

Rolstoel of rollator
Toch doet Jolanda er alles aan om de patiënten zoveel mogelijk van het onderzoek te laten profiteren. Britse wetenschappers oogstten in juni 2005 veel lof door een vergelijkbaar onderzoek uit te voeren bij patiënten met reumatoïde artritis. Zij verwijderden echter na het experiment alsnog de aangetaste vingerkootjes en vervingen ze door kunstexemplaren.

Jolanda: 'je voert het experiment dan voor de operatie uit en kijkt tijdens en na de operatie wat het effect is geweest. Voordeel is dat de therapie geen effect op de patiënt heeft, dus ook geen negatief effect. Maar dan is het experiment eigenlijk alleen maar een extra belasting. Wij hebben ervoor gekozen alleen patiënten te behandelen die niet meer voor een operatie in aanmerking komen, bijvoorbeeld doordat ze niet meer onder narcose mogen wegens hartproblemen. Deze patiënten hebben niets te verliezen en hebben er tenminste nog profijt van wanneer de behandeling slaagt. Dat blijkt in de praktijk net het verschil tussen de rolstoel en de rollator.'

Haast
Verder probeert zij het onderzoek zo snel mogelijk uit te voeren. Normaal gesproken wordt in deze fase alleen naar de maximale dosis van de nieuwe behandeling gekeken. Jolanda: 'Dat klopt, maar wij willen eigenlijk drie dingen te weten komen. Ten eerste weten we eigenlijk al op basis van voorgaande onderzoeken wat de maximale dosis is. Toch onderzoeken we die nu weer en we hebben de dosis zelfs iets naar beneden bijgesteld. Daarnaast houden we in de gaten of het gebruikte gen niet in de omgeving verspreid wordt. Maar we kijken ook al wel degelijk naar het effect van de therapie. Dit onderzoek je normaal pas in fase 2. Maar wij willen weten of het zin heeft om door te gaan, omdat het experiment erg belastend is voor de patiënten. Daarom hebben we deze fases samengevoegd.'

Dubbelblind
Zo kan zij straks fase 2 overslaan en direct beginnen met fase 3, waarin gerandomiseerd wordt onderzocht of de therapie werkt. Gerandomiseerd betekent in dit geval dat er twee behandelingen worden gedaan waarbij het verschil tussen de behandelingen wordt onderzocht. De patiënten worden door loting ingedeeld in 1 van de groepen, zodat de artsen niet kunnen kiezen welke therapie de patiënt krijgt. Als er dan een verschil gevonden wordt tussen de 2 behandelingen is de kans groot dat dat inderdaad een effect van de behandeling is.

Toekomst
Maar voor het zover is wil de onderzoeksgroep misschien de behandeling van loslatende kunstellebogen bij het onderzoek betrekken. Bovendien moet er nog veel geld verzameld worden. In totaal moet de behandeling op twee maal 50 patiënten getest worden. Als alles goed gaat zou een behandeling met gentherapie in 2010 misschien de standaard kunnen zijn.