Migraine: de gaatjestheorie is erg onwaarschijnlijk
Interview met neuroloog prof. dr. Ferrari door Diana de Veld
Met dank aan Cicero, LUMC Leiden
Honderdduizenden Nederlanders kunnen wellicht van hun migraine worden verlost door een gaatje tussen de boezems van het hart te sluiten. Dat ontleenden de media aan het promotieonderzoek van Marco Post (UMC Utrecht), waaruit zou blijken dat 60 procent van de migrainepatiënten een gaatje in het hart heeft.
Er zouden bloedstolseltjes in ontstaan die in de hersenen terecht kunnen komen en daar migraine-aanvallen veroorzaken. Bij 70 procent van de migrainepatiënten met een gaatje zou de hoofdpijn verdwijnen na een 'simpele' operatieve sluiting van het gaatje.
Hoop is voorbarig
'Geen wonder dat artsen werden platgebeld door hoopvolle patiënten', zegt prof. dr. Michel Ferrari (Neurologie). Die hoop is voorbarig. 'Vijf jaar terug ontdekte men bij toeval dat migrainepatiënten bij wie zo'n gaatje om andere redenen operatief gesloten was, minder last leken te krijgen van hun migraine. Toen zijn er diverse onderzoeken gestart, waaronder dat van Post. Helaas zijn die allemaal methodologisch nogal slordig uitgevoerd.'
Criteria voor onderzoek
Goed onderzoek moet aan een aantal criteria voldoen. Naast de behandelde patiëntengroep moet er een controlegroep zijn die als placebo een nepbehandeling krijgt. Bovendien moet de onderzoeker beoordelen hoe het met de patiënt gaat vóór de ingreep en daarna volgen of er verbetering optreedt. Noch de onderzoekers noch de patiënten mogen tijdens het onderzoek weten welke patiënten behandeld zijn en welke de nepbehandeling kregen.
Onbetrouwbaar
'In dit onderzoek is simpelweg een groep migrainepatiënten geopereerd aan hun hart en achteraf is hun gevraagd – door een cardioloog! – hoe vaak ze vroeger last hadden van migraine, en hoe vaak nu. Dat is erg onbetrouwbaar: ziektes als migraine fluctueren in heftigheid en frequentie van de aanvallen. Patiënten willen vaak juist in een slechte periode, wanneer ze veel aanvallen hebben, aan een onderzoek meedoen.
Controlegroep nodig
De kans is dus groot dat ook zónder operatie er daarna weer een periode aanbreekt met minder aanvallen. Voeg daarbij nog het placebo-effect en je snapt waarom een controlegroep cruciaal is. Overigens vind ik ook de conclusie dat migrainepatiënten vaker een gaatje in het hart hebben, niet overtuigend.'
Geen wetenschappelijk bewijs
Volgens Ferrari is met dit onderzoek absoluut geen wetenschappelijk bewijs geleverd. 'Het genereert hooguit hypotheses, naar aanleiding waarvan je vervolgonderzoek zou verwachten. Maar in Engeland en Amerika zijn ze gewoon al gaan opereren, zonder wetenschappelijk bewijs! Terwijl het toch een onplezierige ingreep is, waarvoor de patiënt onder algehele verdoving een katheter in het hart krijgt ingebracht.
Risico's en ethiek
En elke operatie brengt risico's met zich mee. Nee, ik heb hier ernstige ethische bedenkingen bij. Een medicijn zou op basis van een onderzoek als dit nooit op de markt worden toegelaten, maar voor operatieve ingrepen is veel minder geregeld. Dat is een gemis in de wet.'
Rol van de pers
De hoogleraar vindt het persbericht van de Universiteit Utrecht naar aanleiding van Posts promotieonderzoek veel te tendentieus. Letterlijk stellen ze: migraine lijkt in het hart te liggen. 'Er blijkt niet eens uit dat het een klein, ongecontroleerd, retrospectief onderzoek is, alleen bij patiënten met migraine met aura's; dit is maar een klein deel van alle migrainepatiënten.
Valse hoop
De pers had zijn verantwoordelijkheid moeten nemen en kritischer moeten navragen. Slechts één dagblad heeft de moeite genomen kritische vragen aan neurologen te stellen. Nu hebben twee miljoen migrainepatiënten valse hoop gekregen. Ik vind dat onverantwoord. Verder had de onderzoeker in kwestie beter begeleid moeten worden; hij is nog jong en onervaren.'
Verder onderzoek
Ferrari gelooft persoonlijk niet dat een gaatje tussen de boezems migraine zou kunnen veroorzaken. 'Zo werken onze hersenen niet. Bovendien hebben wij gezien dat de hersenafwijkingen bij migraine op heel andere plaatsen voorkomen dan waar stolseltjes uit het hart kunnen vastlopen.'
Hoe zit het dan met het verband tussen migraine en herseninfarcten dat hij zelf een paar jaar terug zelf heeft aangetoond? 'Niet alleen stolseltjes uit het hart kunnen een herseninfarct veroorzaken', legt hij uit. 'Ook bijvoorbeeld een aderspasme of plaatselijke aderverkalking kan daartoe leiden.'
Brits en Europees onderzoek
Ferrari is dus uiterst sceptisch maar staat open voor wetenschappelijke bewijzen. 'In Engeland loopt nu een redelijk goed onderzoek, met een controlegroep die een nep-
operatie krijgt. Ik zou zeggen: wacht in ieder geval op de resultaten van dát onderzoek voordat je het publiek inlicht.'
Zelf zit de neuroloog ook niet stil. 'Vanuit Leiden coördineren we een groot Europees onderzoek met vierhonderd patiënten, waarmee we voor eens en altijd willen aantonen of de gaatjestheorie klopt of niet.'
Het originele artikel verscheen eerder in Cicero, het magazine van het LUMC te Leiden.
Laatst bijgewerkt op 22 maart 2006
Hoop is voorbarig
