Stamcellen

De bevruchte eicel is de moeder van alle cellen in ons lichaam. Terwijl een huidcel altijd huidcel zal blijven, kan een bevruchte eicel nog uitgroeien tot allerlei verschillende cellen. Een cel die dat kan noem je een stamcel. Beenmerg stamcellen kunnen uitgroeien tot bloedcellen, maar niet tot hersencellen.

Techniek
Toepassing
Onderzoek
Wetgeving
Maatschappelijke consequenties
Toekomst

Techniek - nieuwe cellen en organen kweken
Veel wetenschappers verwachten dat met stamcellen ziekten behandeld kunnen worden waarbij cellen kapot zijn gegaan die door het lichaam niet meer aangemaakt kunnen worden.

Kweek van stamcellen

Het idee is om stamcellen af te nemen bij een patiënt en ze in het laboratorium verder te kweken om ze daarna terug te plaatsen in het lichaam van de patiënt. Het grote voordeel is dat deze cellen van de patiënt zelf komen en dus niet door het immuunsysteem afgestoten zullen worden.

Verschillende soorten stamcellen
Stamcellen kunnen uit een embryo gewonnen worden: we noemen ze embryonale stamcellen. Maar inmiddels hebben wetenschappers ontdekt dat veel organen (waarschijnlijk alle) zelf ook stamcellen bevatten.

Deze stamcellen kunnen alleen nog uitgroeien tot de verschillende cellen uit het orgaan waar ze gevonden zijn: we noemen ze volwassen stamcellen.

Een bekende groep van deze volwassen stamcellen zijn de stamcellen uit het beenmerg die nog tot elke bloedcel uit kunnen groeien. De derde groep volwassen stamcellen wordt gewonnen uit de navelstreng.

De verschillende soorten stamcellen worden op verschillende manieren ingezet. Volwassen stamcellen uit het beenmerg en de navelstreng worden standaard bij de behandeling van allerlei ziekten gebruikt.

Embryonale stamcellen bevinden zich nog in de onderzoeksfase. Sommige mensen hebben ethische bezwaren tegen het onderzoek naar embryonale stamcellen.

Meer over verschillende bronnen van stamcellen

Erfelijke aandoeningen en stamcelbanken
Om het risico op afstoting van gekweekte cellen te voorkomen, kunnen het beste stamcellen van de patiënt zelf gebruikt worden. Soms kan dat niet. Bijvoorbeeld bij erfelijke aandoeningen omdat de eigen stamcellen de erfelijke aandoening natuurlijk ook hebben. Daarvoor zijn twee mogelijke oplossingen:

1. De stamcellen van de patiënt kunnen eerst gerepareerd worden. Bijvoorbeeld door ze genetisch aan te passen met gentherapie. Dit is nog toemomstmuziek.
2. Stamcellen uit een stamcelbank gebruiken. Deze stamcelbanken werken wereldwijd samen en hebben inmiddels van tien miljoen donoren stamcellen opgeslagen. Deze stamcellen van donoren kunnen wel afgestoten worden door het immuunsysteem van de behandelde patiënt.Maar net als bij orgaantransplantatie wordt er gezocht naar een zo goed mogelijke combinatie. In de praktijk worden stamcellen uit donorbanken veelvuldig ingezet bij de behandeling van allerlei ziekten.

Meer over stamcelbanken

Meer over gentherapie

terug naar boven

Toepassing
De eerste menselijke embryonale stamcellijnen zijn geïsoleerd in 1998. Het gaat hier dus om een relatief nieuwe techniek. Er zijn daardoor nog weinig therapeutische toepassingen.

Kolonie stamcellen

Nieuwe cellen of stamcelsignalen
De toepassingen van stamcellen kunnen grofweg in twee delen opgesplitst worden.

1. Stamcellen kunnen als stamcel in het lichaam gebracht worden. Sommige stamcellen, zoals die uit het beenmerg, zoeken zelf een plaats van bestemming en groeien daar uit tot nieuwe cellen. Maar meestal worden stamcellen daar ingespoten waar ze hun werk moeten gaan doen.
Stamcellen kunnen in de toekomst misschien opgekweekt worden tot een cel met een specifieke functie, zoals hartcellen, zenuwcellen, huidcellen of botcellen. Deze cellen kunnen dan in de patiënt terug geplaatst worden. In de praktijk is dit tot nu toe nog niet gebeurd.
2. Soms wordt alleen gebruikt gemaakt van de signalen die stamcellen afgeven aan hun omgeving. Zo kunnen sommige stamcellen bijvoorbeeld de groei van nieuwe bloedvaten stimuleren. Deze toepassing wordt op dit moment intensief onderzocht.

Leukemie
Somatische stamcellen worden al jaren toegepast na de behandeling van leukemie met een chemokuur. Door de chemotherapie sterven alle tumorcellen, maar ook de gezonde cellen in het beenmerg af. Hierdoor heeft de patiënt geen afweersysteem meer. Na de therapie kan dit weer hersteld worden door beenmerg-stamcellen in te spuiten. Vaak komen deze van een donor uit de stamcelbank, maar soms krijgen patiënten hun eigen beenmerg terug dat voor de operatie werd afgenomen.

Christine Mummery vertelt over de toepassing van stamcellen en leukemie

Botbreuken
Eén van de vruchtbaarste bronnen van somatische stamcellen blijkt vetweefsel te zijn. Amsterdamse onderzoekers van de VU gebruiken deze stamcellen om bot te kweken. Hiermee herstellen ze bij proefdieren botbreuken en gaten die zijn ontstaan door tumoren of ongelukken. Ze werken aan een machine die vet kan afzuigen en daar volautomatisch de stamcellen uit kan zuiveren. Deze zal als alles goed gaat begin 2006 in gebruik genomen worden.

Hoornvlies
De Italiaanse oogweefselbank herstelt met volwassen stamcellen uit het oog van een patiënt beschadigd hoornvlies (in het andere oog).

Behandeling van hartinfarct met stamcellen uit beenmerg

terug naar boven

Onderzoek - dierexperimenten toetsen bij de mens
Er zijn wel ideeën over waar stamcellen toegepast zouden kunnen worden. Vooral aan de hand van dierexperimenten waar al goede resultaten worden geboekt. Er moet echter nog getest worden of de gevonden resultaten ook in mensen herhaald kunnen worden.

Dit gebeurt in Nederland onder meer in het Hubrecht Laboratorium te Utrecht en in het UMC Groningen waar onderzoek gedaan wordt met embryonale stamcellen. Men kijkt in het laboratorium onder welke omstandigheden deze cellen het beste kunnen uitgroeien tot hartspiercellen, zenuwcellen of bloedcellen of nierweefselcellen.

Hartinfarct
In januari 2005 ging het Hebe-onderzoek van start in diverse academische ziekenhuizen in Nederland naar het gebruik van stamcellen bij patiënten met een hartinfarct. Bij dit onderzoek is nog niet duidelijk of de cellen nieuw weefsel vormen of dat er alleen signalen worden afgegeven die bijvoorbeeld de vorming van nieuwe bloedvaten stimuleren. Maar het lijkt er wel op dat de patienten er baat bij hebben.

Meer over het Hebe-onderzoek

Behandeling van hartinfarct met stamcellen uit beenmerg

terug naar boven

Wetgeving
Het gebruik van embryonale stamcellen is in Nederland geregeld in de Embryowet. Daarin staat onder welke voorwaarden embryo's ter beschikking gesteld kunnen worden van de wetenschap. Embryo's mogen niet speciaal gemaakt worden voor wetenschappelijk onderzoek. Het is verboden om een embryo langer dan 14 dagen in een laboratorium te kweken. Onderzoek moet verder altijd ter goedkeuring worden voorgelegd aan een onafhankelijke commissie.

De Embryowet is natuurlijk niet van toepassing op somatische stamcellen en stamcellen uit de navelstreng. Hier zijn andere regels voor. Zodra er bij onderzoek proefpersonen betrokken zijn, geldt ook de Wet op Medisch Onderzoek.

Meer over verschillende bronnen van stamcellen

Stamcelbanken
In het voorjaar van 2004 heeft de Europese Groep voor Ethiek in de Wetenschap en Nieuwe Technologieën over de opslag van navelstrengbloed voor eigen gebruik een advies uitgebracht aan de Europese Commissie dat neerkomt op een ontmoedigingsbeleid. Inmiddels is in Nederland de Wet Kwaliteit en Veiligheid Lichaamsmateriaal ingevoerd die opslag van zogenaamd lichaamseigen materiaal uitsluitend toelaat bij niet-commerciële instanties.

Meer over stamcelbanken

Europa
Het gebruik van (embryonale) stamcellen voor het kloneren van mensen is in de EU verboden.

Het maken van embryo's voor onderzoek door is sinds 1991 toegestaan in Groot-Brittanië en sinds 1 april 2005 ook in Zweden. Het maken van embryo's voor therapeutische doeleinden is sinds 2007 toegestaan in Spanje.

Sinds mei 2008 is het in Groot-Brittannië toegestaan om hybride embryo’s te gebruiken voor stamcelonderzoek. Hybride embryo’s ontstaan door het erfelijke materiaal van dierlijke eicellen te vervangen door het erfelijke materiaal van mensen. De hybride embryo’s mogen niet langer dan veertien dagen ontwikkelen. Daarnaast mogen hybride embryo’s niet in een baarmoeder van een mens of dier worden geplaatst.

Gebruik van restembryo's voor onderzoek is toegestaan in Denemarken, Finland, Griekenland, Nederland, Zweden, UK, onder bijna alle omstandigheden toegestaan in Spanje, en verboden in Duitsland, Frankrijk, Ierland Oostenrijk en Italië.

In België mogen embryo's speciaal voor onderzoek gemaakt worden wanneer de onderzoekers kunnen aantonen dat er geen alternatieven zijn. Luxemburg en Portugal hebben geen specifieke wetgeving op dit gebied.

Toestemming
Wanneer Wetenschappers in Nederland een nieuwe stamcellijn uit een embryo willen maken, moeten zij toestemming vragen bij de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO). Daarin zitten artsen, juristen en ethici.

Ter vergelijking: In de Groot-Brittanië wordt onderzoek naar stamcellen gereguleerd door de organisatie die oorspronkelijk verantwoordelijk was voor IVF (de HFEA). De beoordeling van onderzoek met embryo's (en dus embryonale stamcellen) vindt plaats op een besloten vergadering van een achttien koppige commisie, bestaande uit wetenschappers, ethici, juristen geestelijken en een meerderheid van leken, zeg maar de bevolking.

Regelgeving rond stamcellen

terug naar boven

Maatschappelijke consequenties
Bij de discussie over het onderzoek naar stamcellen wordt niet altijd onderscheid gemaakt tussen de drie verschillende stamcelbronnen. Toch spelen bij de drie bronnen verschillende argumenten een rol die niet altijd uitwisselbaar zijn.

Recht van leven voor embryo's
Bij de discussie over onderzoek naar embryonale stamcellen zijn er altijd twee uiterste meningen die om de aandacht vragen. Aan de ene kant het argument dat het niet toelaatbaar is om het leven van een embryo te beëindigen. Ook al is die maar een paar cellen groot. Aan de andere kant bestaat de mening dat alles geoorloofd is om mensen te genezen van tot nu toe ongeneeslijke en vaak levensbedreigende ziekten.

In Nederland mogen embryo's niet speciaal voor het onderzoek gemaakt worden. Maar wanneer de ouders daarvoor toestemming hebben gegeven, mogen embryo's die over zijn van vruchtbaarheidsbehandelingen wel gebruikt worden.

Meer over de embryowet
Op dit moment is het verboden embryo's speciaal voor onderzoek te maken. Uiterlijk op 1 september 2007 moet het tijdstip worden bepaald waarop dit verbod vervalt.

Stamcelbanken
Tegen het gebruik van navelstrengbloed en somatische stamcellen voor (onderzoek naar) het genezen van ziekten bestaat weinig bezwaar. Er is wel enige discussie over donorbanken voor deze stamcellen. Iedereen kan stamcellen van beenmerg of navelstreng tegen betaling in een private donorbank op laten slaan voor eigen gebruik. Maar het is ook mogelijk om stamcellen kostenloos te doneren aan een collectieve stamcelbank. Collectieve stamcelbanken werken over de hele wereld samen en hebben zo een aanbod van inmiddels tien miljoen donoren. De discussie is nu welke donorbank de voorkeur zou moeten genieten.

Ook zijn sommige wetenschappers bezorgd over de verschillende experimenten die met stamcellen worden gedaan. Vaak worden volgens hen patiënten met stamcellen behandeld terwijl nog weinig bekend is over de positieve en negatieve gevolgen. Zo zouden stamcellen tot tumoren uit kunnen groeien.

Meer over stamcelbanken

terug naar boven

Toekomst
Onderzoek zal er op gericht zijn om het sturen van stamcellen beter te leren begrijpen. Zo hopen wetenschappers ooit in staat te zijn om in het laboratorium nieuwe weefsels en organen te kweken. Daarvoor wordt stamcelonderzoek met andere technieken gecombineerd, zoals het opbouwen van bio-kunststoffen die de organen stevigheid zouden moeten bieden en gentherapie om de stamcellen vooraf ziektevrij te maken voor behandeling.

Ook zal geprobeerd worden de signalen die stamcellen afgeven aan hun omgeving te gebruiken om andere cellen te kunnen beïnvloeden. Men verwacht meer te begrijpen van het ontstaan en het voorkomen en behandelen van kwaadaardige tumoren, wanneer men meer van stamcellen begrijpt. Dat komt doordat veel signalen die stamcellen gebruiken ook een rol spelen bij het ontstaan van tumoren.

Met stamcellen gekweekte weefsels kunnen gedeeltelijk een alternatief vormen voor proefdiermodellen voor het testen van het effect van nieuwe medicijnen.

Volgens Christine Mummery kan kaalheid in de toekomst behandeld worden met behulp van stamcellen.

terug naar boven

Pauline Evers, Eelco Soeteman en Annette van Lonkhuyzen
Laatst gewijzigd op 5 juni 2008

Met dank aan prof. dr. Christine Mummery, hoogleraar ontwikkelingsbiologie van het hart aan het Hubrecht laboratorium te Utrecht.

terug naar boven

	0900-6655566 25 cent per minuut ma. en do. 10:00 tot 15:00 uur
	erfolijn@erfocentrum.nl