Vaccinatie

De productie van vaccins is biotechnologie waar bijna iedereen wel mee te maken krijgt. Een vaccin bootst eigenlijk een infectie met een ziekteverwekker na, waardoor het afweersysteem immuniteit opbouwt. Over wat dat precies is en waarom elk jaar opnieuw een griepprik nodig is.

Techniek
Toepassing
Onderzoek
Wetgeving
Maatschappelijke consequenties
Toekomst

Techniek - Gecontroleerde infectie
Vaccinatie is een gecontroleerde blootstelling aan een onschadelijk gemaakte ziekteverwekker of delen daarvan. Het zorgt ervoor dat in het lichaam afweercellen in actie komen. Zij maken antistoffen tegen de ziekteverwekker.

Deze antistoffen zijn nodig om de ziekteverwekker herkenbaar te maken voor de opruimcellen van het immuunsysteem. Dit werkt precies hetzelfde als wanneer je de ziekte echt krijgt. Maar dan zonder de risico's die een echte infectie met zich meebrengt.

Nadat het lichaam met behulp van de antistoffen de (nep)infectie heeft opgeruimd, blijven die cellen die de beste antistoffen maken als geheugencel in het lichaam. Daardoor kan het lichaam bij een tweede infectie zo snel reageren dat de ziekteverwekker de kans niet krijgt zich te vermeerderen.

Er is immuniteit opgebouwd. Bij een levensbedreigende ziekte komt er geen volgende keer. Daarom wordt de eerste infectie voor deze ziektes nagebootst met een vaccin.

Kant-en-klare antistoffen
Het is ook mogelijk te vaccineren met immunoglobulinen. Dit zijn kant en klare antistoffen, welke normaal door de cellen van het immuunsysteem gemaakt worden als reactie op de toegediende ziekteverwekkers. Bij deze vorm van vaccinatie maakt het lichaam niet de geheugencellen aan.

Hiv virus © 2002-2005, Roche

Bovendien worden de kant en klare antistoffen na verloop van tijd afgebroken in het lichaam. Ze hebben daarom slechts een tijdelijk effect. Immunoglobulinen worden vaak toegediend wanneer zeer snel effect gewenst is. Zoals de vaccinatie tegen tetanus die vaak direct nodig is na bijvoorbeeld een hondenbeet.

Griep en HIV
De reden dat tegen sommige ziekteverwekkers moeilijk of niet gevaccineerd kan worden is dat ze continu veranderen. Dit is bijvoorbeeld het geval bij de griep en HIV. Daarom moeten mensen een griepprik elk jaar weer opnieuw halen. Zo zijn ze steeds tegen de laatste versie van het virus beschermd. HIV is zo veranderlijk dat er helemaal geen vaccin tegen te maken is.

terug naar boven

Toepassing
Vaccinaties met levende en dode ziekteverwekkers of delen daarvan worden al veelvuldig toegepast. Het bekendst zijn de vaccinaties van het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) tegen kinderziektes, maar ook voor een reis naar een verre bestemming zal bijna niemand de vaccinaties vergeten.

Meer over het RVP voor kinderziektes

terug naar boven

Onderzoek - steeds kleinere stukjes
Vaccins die gebruik maken van stukjes ziekteverwekker kunnen niet per ongeluk de ziekte veroorzaken. Dit in tegenstelling tot vaccins met levende en (deels) onschadelijk gemaakte ziekteverwekkers.

Tot nu toe bestaan de gebruikte delen van ziekteverwekkers vooral uit stukjes celwand met daarop eiwitten van de ziekteverwekker. Deze specifieke eiwitten kunnen uit kapot gemaakte ziekteverwekkers gezuiverd worden, maar ze kunnen ook geproduceerd worden met behulp van recombinant DNA technologie.

Meer over Recombinant DNA geneesmiddelen

Toediening

Vaccins worden toegediend met een injectie. Vaccinaties kunnen (nog) niet als pil of drankje ingenomen worden, omdat ze dan door de zure sappen in onze maag afgebroken zouden worden voor ze hun werk kunnen doen. Een uitzondering is het Rotavirus, dat van nature de maag infecteert en dus wel tegen de maagsappen bestand is.

Verder bestaat er een vaccin tegen de griep, dat als neusspray wordt gegeven en even goed werkt als de ingespoten vaccins. Dit vaccin is in Nederland nog niet op de markt, maar al wel enkele jaren in de VS.

Amsterdamse wetenschappers ontdekten al dat een zeer goede afweerreactie ontstaat wanneer DNA in de huid wordt getatoeëerd. Een tatoeage met DNA lijkt namelijk heel veel op een echte infectie na bijvoorbeeld een schaafwond.

Meer over toediening met een tatoeage

Vaccins uit planten
De laatste jaren wordt veel onderzoek gedaan naar het ontwikkelen van direct eetbare planten die zelf een vaccin produceren. In theorie is dat heel goed mogelijk, vooral voor maag-darm ziekten. Maar eerst moet een oplossing gevonden worden voor de zure maagsappen die het vaccin afbreken voor het zijn werk kan doen. Ook mag een genetisch aangepaste plant natuurlijk niet in het milieu terecht komen.

terug naar boven

Wetgeving - niet verplicht
Vaccins vallen onder de geneesmiddelenwetgeving en moeten voldoen aan zeer strenge kwaliteits- en veiligheidseisen.

Overigens zijn zowel kindervaccinaties als reisvaccinaties niet verplicht. Tenzij het land van bestemming een vaccinatie verplicht stelt.

terug naar boven

Maatschappelijke consequenties
Iemand die gevaccineerd is voor een ziekte, kan deze ziekte niet meer krijgen. Wanneer voldoende mensen deelnemen aan het vaccinatieprogramma, kunnen ziekten helemaal uitgeroeid worden. Wanneer niet iedereen meedoet, kan een ziekte zich nog onder de ongevaccineerde mensen verspreiden. Daarom is in Nederland vanaf 1957 het Rijksvaccinatieprogramma ingesteld en de algemene toegang tot vaccinaties via de consultatiebureau's.

Wanneer meer dan 90 procent van de mensen is ingeënt, kan een ziekte geen epidemie meer veroorzaken. Dit heet groepsimmuniteit. In Nederland is gemiddeld 95 procent van de mensen ingeënt tegen de tien kinderziektes van het RVP.

Overzicht dekkingsgraad in Nederland

De leverancier van de vaccins voor het RVP is het Nederlands Vaccin Instituut (NVI). Het NVI is een agentschap van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Daardoor kan de Nederlandse overheid het Rijksvaccinatieprogramma zelf aansturen en is ze onafhankelijk van commerciële vaccinproducenten.

Epidemieën
In Nederland kwam in 1999 en 2000 ondanks het RVP een mazelenepidemie voor. Van de mensen die besmet raakten, had 94 procent zich niet tegen deze ziekte laten vaccineren. De epidemie kostte aan drie kinderen het leven.

In 2005 werd melding gemaakt van een doodgeboren baby, als gevolg van de Rode hond epidemie in Nederland. Ook hier betrof het mensen die zich niet wilden laten vaccineren.

Ongeveer elke drie jaar komt er in Nederland ook een kinkhoest epidemie voor, zoals in 2001 en in 2005. In 2005 leidde kinkhoest zelfs tot enkele sterfgevallen. Mede daarom is vanaf 2005 de vaccinatiestrategie voor kinkhoest aangepast.

Discussie
Sommige mensen vinden dat er te weinig informatie over vaccinaties te vinden is. Bijvoorbeeld over bijwerkingen en extra vaccinaties.

Alhoewel bijwerkingen zeer weinig voorkomen is het goed er voor het vaccineren kennis van te nemen. Het RVP hamert er op dat ouders de ziekten waarvoor gevaccineerd wordt niet meer kennen en deze dus onderschatten. Zij wijzen er op dat de bijwerkingen van vaccinaties veel minder ernstig zijn dan de ziektes waartegen gevaccineerd wordt.

Aan de andere kant zijn er mensen die vinden dat er te weinig informatie is over vaccins die nu niet in het rijksvaccinatieprogramma zijn opgenomen, maar die je bijvoorbeeld wel via de huisarts op kunt vragen.

Overzicht bijwerkingen op de site van het RVP

Nederlandse Vereniging Kritisch Prikken

Over vaccins voor kinderen
Website van een farmaceut, met name over vaccins die nog niet standaard in het RVP zijn opgenomen

terug naar boven

Toekomst - Ziektes uitroeien
Wanneer een ziekte wereldwijd is uitgeroeid, is het niet meer nodig ertegen te vaccineren, zoals bij pokken. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) bepaalt of een ziekte niet meer voorkomt en verklaart de wereld dan ziektevrij. De WHO hoopt dit in 2010 te kunnen doen voor polio.

De vaccinatie zal daarna nog een geruime tijd doorgaan nadat de WHO de wereld polio-vrij heeft verklaard. Het virus kan zich namelijk nog jaren schuil houden bij dragers (wel besmet maar (nog) niet ziek) en in riolen. Waarschijnlijk kan pas tien tot vijftien jaar na de verklaring van de WHO gestopt worden met vaccineren.

Behandeling van kanker
Vaccins hebben naast preventie van infectieziektes nog een potentiële toepassing, namelijk bij de behandeling van kanker. In theorie kun je vaccineren met DNA dat codeert voor een eiwit dat op een kankercel zit. De geactiveerde afweercellen zullen de tumor dan aanvallen. Dit idee moet nog verder uitgewerkt worden, maar lijkt veelbelovend.

In theorie zou het zelfs mogelijk kunnen zijn preventief tegen bepaalde tumoren te vaccineren. Het gaat om vormen van kanker die door een virusinfectie veroorzaakt kunnen worden, zoals baarmoederhalskanker.

Meer over therapeutisch vaccineren

Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker

terug naar boven

Eelco Soeteman
Laatst bijgewerkt op 16 augustus 2005

Met dank aan dr. Willem Luytjes, viroloog aan het Laboratorium voor vaccinresearch aan het Nederlands Vaccin Instituut te Bilthoven.

terug naar boven

	0900-6655566 25 cent per minuut ma. en do. 10:00 tot 15:00 uur
	erfolijn@erfocentrum.nl